De drukwerkvoorbereiding

(fase I, onderdeel Illustraties)

Klik hier om deze printvriendelijk opgemaakte pagina af te drukken

Illustraties en kleur

Zoals hiervoor aangegeven, bestaan de meeste drukwerken uit een combinatie van tekst en illustraties. Illustraties zijn te onderscheiden in vier typen: Lijnillustraties worden vaak zwart/wit-illustraties genoemd, maar behoeven niet uitsluitend in zwart gedrukt te zijn, net zo min als alle papier wit is.
Het gaat bij lijnillustraties vaak om (weer-)kaartjes, schetsen, schema's, technische tekeningen in gebruiksaanwijzigingen, cartoons, en dergelijke.
Door de aard van de illustraties (vervaardigd uit lijnen) kunnen zij, in de kleur van de tekst, in dezelfde machinegang meegedrukt worden, zònder dat bijzondere voorbereidingsbewerkingen noodzakelijk zijn.

Zwart/wit-foto's bestaan oorspronkelijk niet alleen uit zwart en wit, maar zelfs voornamelijk uit een zeer groot scala aan grijstinten.
Niet voor niets heten afdrukken van zwart/wit-foto's dan ook eigenlijk ook halftoonillustraties.
Ten einde zwart/wit-foto's toch in één kleur te kunnen drukken, worden de foto's gerasterd.
Dat wil zeggen dat elke fotoafdruk opnieuw wordt opgenomen door een fijn lijnpatroon (raster) héén, waardoor het uiteindelijke beeld uit kleine puntjes bestaat.
Naarmate het fotobeeld zwarter moet zijn, is een rasterpuntje voller. Lichte grijstinten bestaan dan uit een zeer fijn rasterpuntje.
Hoe fijner het raster is, des te beter kunnen de originele, verlopende vlakken worden nagebootst.
Het scala aan grijstinten wordt in druk weergegeven, door die lichtere en vollere rasterpunten in één machinedrukgang in zwart af te drukken.
Vanzelfsprekend kan dit ook in een andere kleur.

De fijnheid van het raster wordt uitgedrukt met een getal: de rasterwaarde.
Dit ratsergetal staat voor het aantal lijnen waaruit het raster per strekkende centimeter is opgebouwd.
Een hoge kwaliteit van drukwerk wordt bereikt door een fijn raster te gebruiken, bijvoorbeeld 70 of hoger (reproducties van kunstwerken in een kunstboek gaan bijv. in raster 140).
Een fijn raster kan echter niet gebruikt worden bij hoge druksnelheden en/of op papier dat niet glad is en in bijvoorbeeld zeefdruk.
In de dagbladen (hoge snelheid en 'grof' papier) gebruikt men vaak rasters beneden de rasterwaarde 35.

Meerkleurenillustraties met vlakken van één gradatie, één tint, dus een egale kleur, worden pèr kleur gedrukt. Afhankelijk van het onderwerp en de aard van het drukwerk, worden de kleuren vóór het afdrukken bereikt door diverse basiskleuren drukinkt te mengen, òf worden de basiskleuren drukinkt zodanig gedrukt, dat de gewenste kleur op het papier lijkt te ontstaan; niet feitelijk, maar optisch.

Kleuren en kleurenleer

In de klassieke basiskleurenleer zijn alle kleuren samengesteld uit de drie primaire kleuren: rood, blauw en geel.
De werkelijkheid is behoorlijk veel ingewikkelder.

Voor wie iets meer wil weten: klik hier voor een aparte webpagina op deze website over kleuren en kleurenleer voor drukwerk, digitale fotografie en beeldscherm

In de grafische industrie en dus ook in de wereld van vormgeving/ontwerp werkt men voor een betere procesbeheersing èn om pigmenttechnische redenen met veertien (voorheen negen) basiskleuren.
 
Daarbij is internationaal een kleursysteem als wereldstandaard in gebruik geraakt, dat bekend staat als het Pantone Matching System, meestal aangeduid als PMS. Elke kleur heeft in dit systeem een uniek nummer, waarin ook de samenstelling (receptuur) uit de basiskleuren is vastgelegd. Een eenduidig resultaat is verzekerd, onafhankelijk van het land of aard van de drukker.
Inmiddels zijn in dit systeem meer dan duizend kleuren vastgelegd.

(klik op de afbeelding hiernaast voor een vergrote afbeelding in een nieuw venster)

Klik op de foto voor een grotere afbeelding
Klik op de foto voor een grotere afbeelding

(klik op de afbeelding hierboven voor een vergrote afbeelding in een nieuw venster)

In egale kleurvlakken kan men tinten van drukinktkleuren bereiken, door de oorspronkelijke kleur af te drukken via een raster. Zo kan men bij gebruikmaking van verschillende rasters, verschillende gradaties van eenzelfde kleur bereiken.
In één drukgang, met één kleur inkt in de drukpers, bereiken we van rood, bijvoorbeeld ook lichtrood, rose en lichtrose. Daarbij wordt de mate van lichtdoorlating van het raster uitgedrukt in een percentage. Een raster van 50% drukt dus de halve waarde (lichtkracht) van een kleur af: rood wordt rose-rood; bij 20% is dit dus lichtrose. Zo is het ook mogelijk 'vol rood' (100%, zonder raster) te drukken op een lichtrode achtergrond (bijvoorbeeld 10% van dezelfde kleur rood).
Opdrachtgevers, vormgevers en drukkers kunnen al vooraf vaststellen welk percentage ('tint') van een PMS-kleur tot een gewenst kleureffect leidt en hoe bijvoorbeeld tekst daarop leesbaar blijft, omdat daarvoor door PMS in boekvorm handige kleurkaarten worden uitgegeven (zie afbeelding hiernaast van de PMS Color Tint Selector). Hierop is te zien hoe de kleurtint zich verhoudt tot diapositieve tekst ( is uitgespaard in de achtergrond; 1ste regel), tot tekst in de volle tint (2de regel) of in zwart gedrukt (3de regel).
Het rasterpercentage is dus niet hetzelfde als de rasterwaarde, want dat laatste is een absoluut getal.
In een vergelijkbare benadering kan men kleur- en tintverschillen bereiken door een kleur te combineren met zwart; de kleur zwart is meestal toch al aanwezig in het drukwerk voor het weergeven van de tekst.
De combinatie van één kleur met zwart geeft zo een groot aantal mogelijkheden om schakeringen te bereiken. Opdrachtgevers, vormgevers en drukkers kunnen al vooraf vaststellen welk percentage ('tint') van een PMS-kleur met welk percentage van zwart tot een gewenst kleureffect leidt, omdat daarvoor door PMS in boekvorm handige kleurkaarten worden uitgegeven (zie afbeelding hiernaast van de PMS Color & Black Selector).
Deze techniek is ook bruikbaar om een foto een extra effect te geven. Zie het voorbeeld rechtsboven en in de rechterkolom van de voorbeeldkaart.

(klik op de afbeelding hiernaast voor een vergrote afbeelding in een nieuw venster)

Klik op de foto voor een grotere afbeelding
Klik op de foto voor een grotere afbeelding Full colour-drukwerk of vierkleurendrukwerk geschiedt bij het in druk vervaardigen van veelkleurige illustraties 'naar de werkelijkheid', voornamelijk van en door middel van kleurenfoto's/dia's.
Hier zijn dus twee benamingen in gebruik voor dezelfde methode; de aanduiding full colour wordt gebruikt om het resultaat weer te geven (naar de werkelijkheid zijn alle kleuren in druk zichtbaar); de aanduiding vierkleurendruk wordt gebruikt om aan te geven dat het hiervoor aangegeven resultaat wordt bereikt door gebruik te maken van maar 4 kleuren. Deze kleuren worden meestal aangeduid als de proceskleuren (rood[magenta], blauw[cyaan], geel en zwart). Verwar deze aanduiding niet met basiskleuren!
Als men dus de 'werkelijke kleuren' zoals van een kleurenfoto in druk wil brengen gebruiken drukkers 'alleen' deze 4 kleuren. 
Het originele beeld wordt door het te scannen op twee manieren 'ontleed':
1. het wordt opgedeeld in deze 4 proceskleuren en
2. het wordt opgedeeld in kleine puntjes, de zogenoemde rasterpunten.
Dat gebeurt beide en tegelijk met scanners die heel veel geavanceerder zijn dan die in de kantooromgeving. Tot voor enkele jaren gebeurde dit niet op de vlakke scanners (flatbed-scanners) maar met reusachtige 'trommelscanners'. Dat was het begin van de digitalisering van illustratiemateriaal in de drukwerkvoorbereiding op afdelingen die traditioneel nog aangeduid werden als 'lithografie'.
Als het originele beeld door scannen is opgedeeld in 'deel-beelden' voor elk van de 4 proceskleuren (de zogenoemde kleurscheidingen), maakt de lithograaf vervolgens voor elke proceskleur een eigen drukvorm.
Later gaat de drukker deze 4 drukvormen ook drukken, waarbij de rasterpunten van de 4 kleuren zo zuiver mogelijk 'naast elkaar' worden gedrukt.
Ons menselijk oog neemt het resultaat dan waar als een kleur overeenkomstig de werkelijkheid; kijkt men met een vergrootglas naar fullcolour-drukwerk (zie hiernaast), dan zijn de vooral naast en deels over elkaar liggende rasterpunten goed te zien.

Onderstaand de eerste stap van fullcolourdrukwerk:
links de kleur geel [ Y ] met rasterpunten van verschillende grootte; rechts de kleur magenta [ M ] ook met rasterpunten van verschillende grootte.

 

In werkelijkheid wordt het magenta gedrukt over het geel heen: resultaat een kleur rood.

Onderstaand de volgende stap in het fullcolourdrukwerk:
links de kleur cyaan [ C ] met rasterpunten van verschillende grootte; rechts deze kleur gedrukt over de combinatie geel+magenta.

Onderstaand de laatste stap van fullcolourdrukwerk:
links de kleur zwart [ K ] ook met rasterpunten van verschillende grootte; rechts deze kleur gedrukt over de combinatie geel+magenta+cyaan.

Zwart wordt maar spaarzaam gebruikt; vooral om de uit cyaan, magenta en geel al opgebouwde kleur een zekere diepte te verlenen.

Deze kleurenlithografie is kostbaar, maar onmisbaar, onafhankelijk van de gekozen druktechniek.
De zogenoemde kleurscheidingen werden en worden gemaakt op transparante film, die dienst doet om in een volgende stap van het proces fotografisch drukvormen te maken. In modernere methoden wordt de film overgeslagen en wordt de drukvorm (vrijwel altijd een offsetplaat) rechtstreeks 'belicht' vanuit de computer die behalve de kleurgescheiden illustraties, ook de teksten heeft en deze in een gang op de drukvorm plaatst.

De drukker voegt op de drukpers de vier proceskleuren weer samen, door dus te gaan drukken met voor elke kleur een eigen drukvorm. Zo ontstaat voor het oog weer een kleurenbeeld overeenkomstig de werkelijkheid.
Klik voor een voorbeeld hier.

Het PMS-systeem is overigens beslist niet het enige kleursysteem in de grafische wereld, maar het is dominant in ons deel van de wereld. Omdat grenzen steeds meer vervagen is het goed te weten dat men, met name door uitbesteding van drukwerkproductie naar bijvoorbeeld Aziatische landen, ook in aanraking kan komen met andere kleursystemen.
Een voorbeeld daarvan is het Japanse Toyo-systeem, dat erg veel lijkt op de aanpak van het Pantone Matching System. Veel DTP- en prepress-software heeft ook de mogelijkheid voor Toyo-instellingen.
Maar bijvoorbeeld ook dichterbij, zoals in Duitsland bestaat al vrij lang het HKS-systeem. De naam HKS is ontleend aan de inititefnemers: de grote samenwerkende drukinktfabrikanten Hostmann-Steinberg Druckfarben, Kast + Ehinger Druckfarben en H. Schmincke & Co.
 

Conclusie

Met het voorgaande van deze webpagina en van de vorige webpagina is zowel de voorbereiding beschreven van de tekstelementen, als van de illustraties.

Vervolgens worden de voorbereide elementen (digitaal) bij elkaar gebracht.
Door de omvang en door de hoge kwaliteit gaat het om bestanden die ook digitaal van een enorme omvang zijn en soms nauwelijks meer op een CD-Rom met 700 Mb geplaatst kunnen worden.
In het recente verleden en nog steeds in minder ontwikkelde delen van de wereld wordt het zetsel in de vorm van stroken met de breedte van 1 kolom en de modellen van de illustraties op lay-outvellen geplakt.

Zo, digitaal of met de hand, wordt elke pagina voorbereid; men noemt dit de paginamontage, klein- of micromontage.
Daarna worden alle pagina's bijeengebracht tot het formaat van het drukvel, waarbij hun volgorde en stand afhankelijk is van het snij- en vouwschema. Men noemt dit de drukvorm-, groot- of macromontage.

Na deze twee montagefases worden van elk drukvel digitaal en/of fotografisch nieuwe films gemaakt, met behulp waarvan de uiteindelijke drukvormen worden gemaakt, voor de volgende fase in het grafische proces.
In elke druktechniek vindt deze drukvormvervaardiging plaats met behulp van fotografische technieken.

Afhankelijk van de werkwijze van de machine die bij de drukkerij de drukvormen (meestal in offset en dan 'platen' genoemd) maakt, zijn deze films positief of negatief en 'leesbaar' of 'onleesbaar' (spiegelbeeldig).


Naar boven           Naar vorige hoofdstuk         Naar subhoofdstuk over kleurenleer       Naar volgende hoofdstuk 
Vragen of opmerkingen over de informatie op deze pagina?

Mail dan direct naar info@graficum.nl
Voor het laatst bijgewerkt op 3 januari 2015
© 2003-2015, P.W.A. Overdiep, Bussum
De namen Pantone, Pantone Matching System en PMS zijn beschermde handelsnamen van Pantone, Inc. New Jersey, U.S.A.; de kleursystematiek, de receptuur en de bijbehorende software zijn auteursrechtelijk beschermd.